02. ágúst 2016 · Slökkt á athugasemdum við Arður af auðlindum · Categories: Atvinnumál, Framsókn, Sjávarútvegur

Líkt og með okkur Íslend­inga hér áður fyrr snýst til­veran í Fær­eyjum að mestu leiti um fisk en 95 pró­sent af útflutn­ings­tekjum Fær­ey­inga eru af fisk og fiskaf­urð­um. Þannig liggja miklir hags­munir í því að sem mest fáist fyrir afurð­irnar fyrir fyr­ir­tæk­in, rík­is­sjóð og sam­fé­lagið allt en vel hefur gengið hjá nágrönnum okkar og síð­ast­liðin 20 ár hefur útflutn­ingur þeirra rúm­lega tvö­fald­ast.

Fær­ey­ingar fóru nýlega að bjóða afla­heim­ildir á upp­boðs­mark­aði í til­rauna­skyni en áætlað er að um tíu pró­sent af heild­ar­kvóta þeirra verði boð­inn upp með þessum hætti í júlí og ágúst á þessu ári. Eru þetta tíma­mót á langri veg­ferð Fær­ey­inga í breyt­ingum á fisk­veiði­stjórn­un­ar­kerfi þeirra því árið 2007 ákvað þingið þeirra að fella niður öll almenn veiði­leyfi fiski­skipa á tíu árum (sem verður í jan­úar 2018).

Ýmis vand­kvæði hafa verið við áætl­un­ina. Við­brögð sjáv­ar­út­vegs­ins hafa verið nei­kvæð og almenn­ingur hefur blendnar til­finn­ingar til breyt­inga á sjáv­ar­út­vegs­kerf­inu sam­kvæmt skoð­ana­könn­un­um. Póli­tísk umræða hefur þannig að mestu snú­ist um breyt­ing­arnar framundan með stóru spurn­ing­unni, hvernig eigi að taka gjald af auð­lind­inni. Fær­ey­ingar byrj­uðu að inn­heimta veiði­gjald árið 2011 fyrir eina fisk­teg­und. Árlegar breyt­ingar hafa svo verið á veiði­gjaldi síð­ast­liðin þrjú ár. Hafa þeir fjölgað þeim teg­undum sem tekið er gjald fyrir upp í þrjár árið 2015 eða nánar til­tekið síld, mak­ríl og kolmunna.

Þær raddir hafa heyrst að aukin öflun tekna af fisk­veiðum fyrir rík­is­sjóð sé til­komin vegna mögu­legs sjálf­stæðis Fær­eyja. Enn er þó of snemmt að segja til hvort það gangi eftir og hvort póli­tísk sátt náist um leið­ina sem valin verð­ur. Umræðan í Fær­eyjum um fram­tíð­ar­fyr­ir­komu­lag fisk­veiða verður lík­lega hávær­ust í lok þessa árs þegar skila á skýrslu um málið og árið 2017. Ef þessar breyt­ingar eiga hins vegar að verða var­an­legar verða þær að taka gildi fyrir jan­úar 2018.

Fyrir okkur Íslend­inga er þetta áhuga­verð til­raun sem vert er að fylgj­ast með.  Fær­ey­ingar eru í upp­hafs­skrefum fer­ils­ins og hægt er að læra af þeirra reynslu. Fyrir Ísland sem hefur siglt í gegnum mik­inn öldu­sjó í mál­efnum sjáv­ar­út­vegs hefur okkur tek­ist með elju að skapa hér­lendis blóm­lega atvinnu­grein sem í dag skilar arði og nýsköp­un. Við tökum veiði­gjald af tugum teg­unda og fáum millj­arða til rík­is­ins árlega í arð fyrir rík­i­s­jóð. Okkar fyr­ir­komu­lag er þó ekki án galla og mik­il­vægt er að fylgj­ast með hvað aðrir gera.

Í því sam­hengi þarf að færa umræð­una um afnota­gjald fyrir auð­lindir yfir á allar auð­lind­ir. Finna kerfi sem hægt er að beita á allar þær auð­lindir þar sem greitt er fyrir afnot af eða ætti að greiða fyr­ir. Ég tel fýsi­leg­ast að beita skatt­kerf­inu til þess. Fyrst þarf þó að byrja á að skil­greina hvað eru auð­lindir og taka síðan ákvörðun um hvort við viljum yfir­leitt að greitt sé gjald fyrir afnot af þeim.

Við í Fram­sókn hefðum viljað sjá nátt­úru­auð­lindum lands­ins komið tryggi­lega fyrir í eigu þjóð­ar­inn­ar. Það hefur þó ekki náðst meiri­hluti fyrir því enn sem komið er. Sú breyt­ing og jafn­vel fleiri er fyr­ir­sjá­an­legt að ráð­ast þurfi í á næstu árum af skyn­semi og var­færni.